Việc làm phi chính thức là công việc không được pháp luật lao động và hệ thống an sinh bảo vệ đầy đủ: không có hợp đồng lao động, không được đóng bảo hiểm xã hội, không có nghỉ phép hay nghỉ ốm có lương. Nó khác với khu vực phi chính thức, tức các cơ sở sản xuất kinh doanh không đăng ký. Một người làm trong doanh nghiệp có đăng ký đàng hoàng nhưng không có hợp đồng, không được đóng bảo hiểm vẫn là việc làm phi chính thức.
Ở các nền kinh tế đang phát triển, trong đó có Việt Nam, việc làm phi chính thức chiếm phần rất lớn trong tổng việc làm. Hiểu chỉ tiêu này giúp bạn đọc đúng các tin về thị trường lao động, an sinh xã hội và thu nhập, những thứ mà tỷ lệ thất nghiệp đơn thuần không cho thấy. Bài giải thích khái niệm, cách cơ quan thống kê đo, những câu hỏi nên đặt khi đọc số và cách hỏi AI để không bị gộp nhầm khái niệm.
Khu vực phi chính thức và việc làm phi chính thức: bốn ô
Hai khái niệm cắt nhau theo hai chiều: nơi làm việc có đăng ký hay không, và bản thân công việc có được bảo vệ hay không. Bảng dưới gợi ý cách hình dung bằng các ví dụ giả định.
| Việc làm chính thức | Việc làm phi chính thức | |
|---|---|---|
| Doanh nghiệp có đăng ký (khu vực chính thức) | Nhân viên văn phòng có hợp đồng, được đóng bảo hiểm xã hội | Công nhân thời vụ không hợp đồng, nhân viên làm theo ngày ở một công ty có đăng ký |
| Cơ sở không đăng ký (khu vực phi chính thức) | Hiếm gặp, ví dụ một số người làm tại cơ sở nhỏ nhưng vẫn tự đóng bảo hiểm | Người bán hàng rong, phụ bếp quán ăn gia đình, thợ phụ ở xưởng nhỏ |
| Hộ gia đình (thuê người giúp việc, tự sản xuất) | Người giúp việc có hợp đồng và bảo hiểm | Người giúp việc theo giờ không hợp đồng |
Đặc điểm của công việc mới là thứ quyết định một việc làm có phi chính thức hay không. Vì vậy số việc làm phi chính thức thường lớn hơn số người làm trong khu vực phi chính thức: nó cộng cả những người làm phi chính thức trong doanh nghiệp có đăng ký.
Trong tin tức, hai cụm từ hay bị dùng lẫn. Khi đọc "khu vực phi chính thức chiếm X% lao động", bạn nên kiểm báo cáo gốc xem đó thực ra là tỷ lệ việc làm phi chính thức hay tỷ lệ người làm trong khu vực phi chính thức, vì hai số có thể chênh nhau đáng kể.
Cơ quan thống kê đo bằng cách nào
Việc làm phi chính thức không đếm được từ sổ sách doanh nghiệp, vì phần lớn chính là những việc không có sổ sách. Nguồn chính là điều tra lao động việc làm theo hộ gia đình, cùng cuộc điều tra cho ra tỷ lệ thất nghiệp. Người trả lời được hỏi về nơi làm việc có đăng ký không, có hợp đồng lao động không, loại hợp đồng gì, có được đóng bảo hiểm xã hội không, có được nghỉ phép năm và nghỉ ốm hưởng lương không.
Từ đó cơ quan thống kê phân loại theo khung của ILO. Người làm công hưởng lương được tính là phi chính thức nếu công việc thiếu các chế độ bảo vệ cơ bản; người tự làm và chủ cơ sở được xếp theo việc cơ sở của họ có đăng ký hay không; lao động gia đình không hưởng lương thường được tính là phi chính thức.
Một chi tiết cần chú ý khi đọc số Việt Nam: một số chỉ tiêu được công bố không kể lao động làm việc trong khu vực hộ nông, lâm nghiệp, thuỷ sản, vì nhóm này rất lớn và gần như toàn bộ là phi chính thức, đưa vào sẽ lấn át biến động của các ngành khác. Hãy đọc chú thích của bảng để biết con số bạn đang xem có loại trừ nhóm đó không; so một số có loại trừ với một số không loại trừ là so hai thứ khác hẳn.
Vì sao chỉ tiêu này nói nhiều hơn tỷ lệ thất nghiệp
Nó cho thấy chất lượng việc làm. Tỷ lệ thất nghiệp chỉ trả lời có việc hay không. Tỷ lệ phi chính thức trả lời việc đó có được bảo vệ không, có ổn định không, có lương hưu về sau không.
Nó liên quan trực tiếp đến an sinh. Người làm phi chính thức thường không có bảo hiểm thất nghiệp, không có lương hưu từ bảo hiểm xã hội bắt buộc. Khi có cú sốc như dịch bệnh hay thiên tai, họ là nhóm chịu thiệt nhanh nhất và khó tiếp cận hỗ trợ nhất vì không có tên trong hệ thống.
Nó giải thích vì sao thất nghiệp thấp. Khi mất việc chính thức, nhiều người chuyển sang việc nhỏ lẻ thay vì thất nghiệp kéo dài. Số thất nghiệp không tăng, nhưng thu nhập và độ ổn định giảm. Chỉ tiêu phi chính thức ghi lại sự chuyển dịch đó.
Nó ảnh hưởng thu ngân sách và năng suất. Cơ sở không đăng ký thường nhỏ, khó vay vốn, khó đầu tư máy móc. Đây là chủ đề tranh luận rộng trong kinh tế học phát triển: có quan điểm coi khu vực này là tấm đệm cần thiết, có quan điểm nhấn mạnh rào cản tăng năng suất. Bằng chứng khác nhau tuỳ nước và tuỳ ngành.
Nó không đồng nghĩa với bất hợp pháp. Bán hàng rong, làm thợ tự do, giúp việc theo giờ là hoạt động hợp pháp. "Phi chính thức" mô tả mức độ được hệ thống ghi nhận và bảo vệ, không phải đánh giá đạo đức.
Những câu hỏi khi đọc một con số phi chính thức
Con số tỷ lệ việc làm phi chính thức xuất hiện trong tin tức, báo cáo chính sách và bài nghiên cứu. Trước khi trích hoặc so sánh, kiểm năm điểm dưới đây.
- Khái niệm nào: việc làm phi chính thức, lao động trong khu vực phi chính thức, hay kinh tế phi chính thức tính theo giá trị đóng góp vào GDP? Ba khái niệm, ba con số.
- Phạm vi nào: có loại trừ lao động trong hộ nông, lâm nghiệp, thuỷ sản không? Có giới hạn độ tuổi không?
- Nguồn nào: điều tra lao động việc làm quốc gia, báo cáo của tổ chức quốc tế dựa trên số quốc gia, hay một khảo sát nhỏ của một đơn vị nghiên cứu ở vài tỉnh?
- Kỳ nào: quý hay năm? Khung phân loại có thay đổi giữa các năm không? Khi chuẩn thống kê lao động quốc tế được cập nhật, chuỗi số có thể bị gián đoạn.
- Đơn vị nào: phần trăm trên tổng việc làm hay trên việc làm phi nông nghiệp? Số tuyệt đối hay tỷ lệ?
Nếu bản tin không trả lời được ít nhất ba trong năm câu, chưa nên trích con số đó vào báo cáo. Tìm báo cáo gốc; thông thường câu trả lời nằm ở phần chú thích bảng hoặc phần giải thích thuật ngữ.
Nhờ AI giải thích khái niệm mà không trộn số
Khái niệm phi chính thức nhiều tầng nên là chỗ chatbot hay trả lời trộn lẫn: định nghĩa đúng nhưng số đi kèm lại là của khái niệm khác, hoặc của một năm khác. Quy trình sau tách hai việc ra.
- Hỏi khái niệm trước, cấm số: "Giải thích sự khác nhau giữa việc làm phi chính thức, khu vực phi chính thức và kinh tế phi chính thức theo khung của Tổ chức Lao động Quốc tế. Không nêu bất kỳ con số thống kê nào."
- Yêu cầu ví dụ: "Cho sáu ví dụ giả định về người lao động ở Việt Nam, xếp mỗi người vào một ô trong bảng hai chiều nơi làm việc và tính chất công việc, giải thích lý do."
- Tự kiểm ví dụ bằng định nghĩa trong báo cáo của cơ quan thống kê. Chỗ nào AI xếp khác, ghi lại và đọc kỹ định nghĩa gốc.
- Sau khi đã có số từ báo cáo gốc, dán vào và hỏi: "Với số liệu này, chú thích phạm vi là gì, có loại trừ nông nghiệp hộ gia đình không, và câu nào trong bản tin đã diễn giải con số chưa đúng?"
- Viết kết luận bằng lời của bạn, kèm nguồn và kỳ công bố.
Nếu bạn làm ở hợp tác xã, hộ kinh doanh hay doanh nghiệp nhỏ và muốn tự đối chiếu tình hình hợp đồng, bảo hiểm của người lao động nơi mình, dùng số tổng ẩn danh, không dán tên, số căn cước hay mức lương từng người vào chatbot.
Phi chính thức trong đời sống: một vài hình ảnh để đọc số có cảm giác
Con số phần trăm trên tổng việc làm dễ trôi qua mắt. Hình dung cụ thể giúp bạn đọc nó có cảm giác hơn. Một quầy cà phê vỉa hè thuê thêm một người phụ theo ngày; một tổ thợ xây theo công trình, trả lương cuối mỗi đợt; một người chạy giao hàng tự do nhận đơn qua ứng dụng; một người giúp việc theo giờ cho ba gia đình trong cùng khu phố. Tất cả đều có thu nhập, đều được tính là có việc làm, và phần lớn là phi chính thức.
Khi tin tức nói tỷ lệ phi chính thức giảm, điều đó có thể là nhiều người chuyển sang công việc có hợp đồng và bảo hiểm, cũng có thể do một nhóm lớn lao động nông nghiệp chuyển sang làm công nhân. Khi tỷ lệ tăng sau một cú sốc, thường là người mất việc chính thức đã tìm sinh kế ở khu vực không ghi nhận. Đọc kèm số người tham gia bảo hiểm xã hội từ cơ quan bảo hiểm giúp bạn có thêm một góc nhìn, nhớ rằng đó là số liệu hành chính có phạm vi khác.
Chính sách liên quan, như mở rộng bảo hiểm xã hội tự nguyện hay hỗ trợ hộ kinh doanh, được bàn trong danh mục chính sách công và kinh tế Việt Nam. Ở đây, mục tiêu là đọc con số cho đúng loại, đúng phạm vi, trước khi bàn đến chuyện tốt hay xấu.
Câu hỏi thường gặp
Người chạy xe công nghệ có phải lao động phi chính thức không?
Tuỳ cách phân loại quan hệ lao động và việc họ có được đóng bảo hiểm xã hội, có hợp đồng lao động hay không. Nhiều nước còn tranh luận về vị trí của lao động qua nền tảng số. Khi cần kết luận cho một nhóm cụ thể, đọc định nghĩa trong báo cáo thống kê và quy định hiện hành.
Phi chính thức có nghĩa là trốn thuế không?
Không đồng nghĩa. Phi chính thức mô tả việc công việc hay cơ sở không được hệ thống pháp luật lao động và an sinh ghi nhận đầy đủ. Nhiều hoạt động phi chính thức có quy mô nhỏ, nằm dưới ngưỡng phải đăng ký hoặc chịu thuế theo cách khoán. Bàn chuyện thuế cụ thể cần hỏi cơ quan thuế.
Vì sao một số số liệu loại trừ lao động nông nghiệp hộ gia đình?
Vì nhóm này rất đông và gần như toàn bộ là phi chính thức. Nếu đưa vào, tỷ lệ chung sẽ bị nhóm này chi phối, khó thấy biến động của công nghiệp và dịch vụ. Chú thích bảng sẽ ghi rõ; khi so sánh, dùng cùng phạm vi.
Kinh tế phi chính thức có nằm trong GDP không?
Về nguyên tắc có. Cơ quan thống kê ước tính giá trị tăng thêm của cơ sở không đăng ký và hộ kinh doanh qua các cuộc điều tra. Tuy nhiên đo khó hơn khu vực có sổ sách nên sai số lớn hơn, và đây là một lý do quy mô GDP có lúc được đánh giá lại.
Tỷ lệ phi chính thức giảm có phải luôn là tin tốt không?
Thường được xem là dấu hiệu việc làm có chất lượng hơn, nhưng cần đọc nguyên nhân. Nếu giảm vì nhiều người mất việc nhỏ lẻ mà không có việc khác, tức thất nghiệp hoặc rời lực lượng lao động tăng, bức tranh khác hẳn. Đọc cùng tỷ lệ thất nghiệp và tham gia lao động.
Có nên hỏi AI tỷ lệ lao động phi chính thức của Việt Nam không?
Hỏi để hiểu khái niệm và phạm vi thì tốt, còn con số phải tra báo cáo điều tra lao động việc làm. Chatbot dễ trộn số của các khái niệm khác nhau, số có và không loại trừ nông nghiệp, hoặc số của năm khác.