Thiên kiến hiện tại (present bias) là xu hướng coi trọng phần thưởng ngay bây giờ hơn hẳn phần thưởng sau này, nhiều hơn mức mà chính mình cho là hợp lý khi nhìn từ xa. Nhìn từ hôm nay, bạn thật lòng muốn tháng sau bắt đầu để dành một phần lương. Tới tháng sau, "bây giờ" lại là tháng đó, và khoản tiêu trước mắt lại thắng. Vấn đề không phải thiếu hiểu biết mà là sở thích không nhất quán theo thời gian.
Bài này giải thích cơ chế bằng ngôn ngữ kinh tế học, đọc lại thí nghiệm kẹo dẻo nổi tiếng sau những nghiên cứu lặp lại gần đây, và trình bày những cơ chế cam kết có bằng chứng tốt nhất, như chương trình "tiết kiệm nhiều hơn vào ngày mai". Bài không khuyên bạn gửi tiền ở đâu hay mua sản phẩm tài chính nào; nó bàn về cách thiết kế quyết định để bản thân tương lai không bị bản thân hiện tại lấn át, kể cả khi bạn nhờ AI làm trợ lý.
Sở thích đảo chiều: dấu hiệu của thiên kiến hiện tại
Kinh tế học từ lâu đã chấp nhận rằng con người chiết khấu tương lai: một trăm nghìn hôm nay đáng giá hơn một trăm nghìn năm sau, vì có rủi ro, có cơ hội dùng tiền, và đơn giản vì người ta thiếu kiên nhẫn. Mô hình chuẩn giả định mức chiết khấu đều theo thời gian, gọi là chiết khấu mũ. Với giả định đó, nếu bạn thích nhận sớm hơn một ngày ở thời điểm hôm nay, bạn cũng sẽ thích như vậy khi cả hai mốc lùi ra xa một tháng.
Thực tế thì khác. Thử câu hỏi giả định này: bạn chọn nhận một trăm nghìn hôm nay hay một trăm mười nghìn ngày mai? Nhiều người chọn hôm nay. Nhưng nếu hỏi: nhận một trăm nghìn sau ba mươi ngày hay một trăm mười nghìn sau ba mươi mốt ngày? Phần lớn những người đó lại chọn chờ thêm một ngày. Cùng một ngày chênh lệch, cùng một khoản thêm, nhưng lựa chọn đảo chiều khi khoảng cách tới hiện tại thay đổi. Hiện tượng này được ghi nhận trong nhiều thí nghiệm, trong đó có nghiên cứu sớm của Richard Thaler đầu thập niên 1980.
Các nhà kinh tế mô tả nó bằng chiết khấu hyperbol, hoặc phiên bản gọn hơn mà David Laibson phổ biến năm 1997: thêm một hệ số phạt riêng cho mọi thứ không xảy ra ngay bây giờ. Hệ quả của mô hình là bản thân hôm nay và bản thân tháng sau có sở thích khác nhau, như hai người khác nhau mặc cả với nhau. Kế hoạch lập hôm nay cho tháng sau sẽ bị bản thân tháng sau phá, trừ khi có gì đó ràng buộc.
Chiết khấu mũ và chiết khấu hyperbol khác nhau thế nào
Bảng dưới so sánh hai cách mô hình hoá sự kiên nhẫn. Không cần nhớ công thức; điều quan trọng là thấy dự đoán của hai mô hình khác nhau ở đâu.
| Khía cạnh | Chiết khấu mũ (mô hình chuẩn) | Chiết khấu hyperbol (mô hình hành vi) |
|---|---|---|
| Mức kiên nhẫn | Đều nhau giữa mọi khoảng thời gian | Rất thiếu kiên nhẫn với khoảng gần hiện tại, kiên nhẫn hơn với khoảng xa |
| Kế hoạch dài hạn | Được giữ đúng như đã lập | Bị sửa lại khi thời điểm thực hiện tới gần |
| Nhu cầu tự ràng buộc | Không có, vì bản thân tương lai đồng ý với bản thân hiện tại | Có, người biết mình sẵn sàng trả giá để tự trói tay |
| Ví dụ dự đoán | Ai định tiết kiệm từ tháng sau thì tháng sau sẽ tiết kiệm | Tháng sau lại hẹn sang tháng sau nữa |
| Cách chính sách can thiệp | Cung cấp thông tin là đủ | Cần mặc định, cam kết, tự động hoá |
Mô hình hành vi không nói ai cũng hyperbol ở mọi việc. Mức độ khác nhau giữa người với người và giữa loại việc: nhiều người rất kiên nhẫn với tiền nhưng thiếu kiên nhẫn với đồ ăn, hoặc ngược lại. Đo trực tiếp thông số này là một hướng nghiên cứu còn nhiều tranh luận về phương pháp.
Người biết mình và người không biết mình
Hai kiểu người trong mô hình. Ted O'Donoghue và Matthew Rabin trong bài năm 1999 phân biệt người ngây thơ, tin rằng mình ngày mai sẽ kiên nhẫn hơn hôm nay, và người tinh tế, biết rằng mình ngày mai cũng sẽ thiếu kiên nhẫn như hôm nay. Người ngây thơ trì hoãn mãi vì lần nào cũng nghĩ "mai làm cũng được". Người tinh tế tìm cách tự ràng buộc.
Ví dụ thẻ tập thể dục. Nghiên cứu của Stefano DellaVigna và Ulrike Malmendier năm 2006 với tiêu đề "Paying Not to Go to the Gym" phân tích dữ liệu hội viên phòng tập ở Mỹ: nhiều người chọn gói tháng cố định nhưng đi ít tới mức trả theo từng buổi sẽ rẻ hơn. Cách giải thích hợp lý là họ đánh giá quá cao số lần mình sẽ đi khi đăng ký.
Ước lượng sai bản thân tương lai là phổ biến. Các dịch vụ thuê bao, khoá học trực tuyến, gói tập đều hưởng lợi từ việc khách hàng lạc quan về bản thân tương lai. Đây không phải lỗi đạo đức của người mua, mà là một đặc điểm phổ biến của nhận thức.
Bước đầu tiên là chuyển từ ngây thơ sang tinh tế. Không cần kiên nhẫn hơn, chỉ cần dự đoán đúng hơn về mức kiên nhẫn của mình. Câu hỏi hữu ích: lần trước mình hẹn "tháng sau sẽ…" thì tháng sau đã làm chưa?
Thí nghiệm kẹo dẻo: nên đọc lại thế nào
Không bàn về sự kiên nhẫn mà không nhắc tới loạt thí nghiệm của Walter Mischel ở Stanford từ cuối thập niên 1960: trẻ mẫu giáo được chọn ăn một chiếc kẹo dẻo ngay, hoặc chờ một lúc để được hai chiếc. Những nghiên cứu theo dõi sau đó cho thấy trẻ chờ được lâu hơn có kết quả học tập tốt hơn khi lớn lên. Câu chuyện này được kể lại vô số lần như bằng chứng rằng tự chủ là chìa khoá thành công.
Năm 2018, Tyler Watts, Greg Duncan và Haonan Quan công bố một nghiên cứu lặp lại với mẫu lớn và đa dạng hơn nhiều. Mối liên hệ giữa thời gian chờ và kết quả sau này nhỏ hơn đáng kể so với nghiên cứu gốc, và phần lớn mối liên hệ đó giảm mạnh khi tính tới hoàn cảnh gia đình và năng lực nhận thức sớm. Trước đó, năm 2013, Celeste Kidd và cộng sự cho thấy trẻ chờ ít hơn hẳn khi trước đó người lớn thất hứa với các em, gợi ý rằng ăn ngay có khi là lựa chọn hợp lý trong môi trường thiếu tin cậy.
Bài học cho kinh tế học hành vi: sự kiên nhẫn không chỉ là phẩm chất cá nhân mà còn phụ thuộc vào môi trường, nhất là việc lời hứa về tương lai có đáng tin hay không. Với người lớn, một khoản để dành dễ bị tiêu ngay nếu họ không chắc khoản đó sẽ còn đó khi cần. Và với trẻ em, câu chuyện kẹo dẻo không nên được dùng để chấm điểm hay dán nhãn con mình là "thiếu tự chủ".
Cơ chế cam kết: những cách có bằng chứng tốt
Nếu bản thân tương lai sẽ phá kế hoạch, giải pháp là để bản thân hiện tại ràng buộc trước. Hình ảnh hay dùng là Ulysses trong sử thi Hy Lạp, tự trói mình vào cột buồm để nghe tiếng hát của các nàng tiên cá mà không lao xuống biển. Trong kinh tế học, đây gọi là cơ chế cam kết.
Ví dụ nổi tiếng nhất là chương trình "Save More Tomorrow" do Thaler và Shlomo Benartzi thiết kế, công bố năm 2004 trên Journal of Political Economy. Nhân viên được mời cam kết từ bây giờ rằng một phần của những lần tăng lương trong tương lai sẽ tự động chuyển vào tiết kiệm hưu trí. Thiết kế này né cùng lúc ba trở ngại: không phải hy sinh ngay (thiên kiến hiện tại), không thấy lương thực nhận giảm (sợ mất mát), và tiếp tục chạy nếu không làm gì (quán tính). Ở công ty áp dụng đầu tiên, tỉ lệ tiết kiệm của người tham gia tăng lên rõ rệt qua vài năm.
Một bằng chứng khác từ nước đang phát triển: Nava Ashraf, Dean Karlan và Wesley Yin thử nghiệm ở Philippines một loại tài khoản tiết kiệm mà người gửi tự khoá tiền tới khi đạt mục tiêu hoặc tới hạn. Dù tài khoản không có lãi cao hơn, một phần đáng kể người được mời đã chọn mở, và sau một năm số dư của nhóm được mời cao hơn nhóm đối chứng. Kết quả công bố năm 2006 cho thấy nhu cầu tự ràng buộc có thật.
Tự thiết kế cơ chế cam kết, có AI làm trợ lý
Bạn không cần một chương trình của công ty để áp dụng những nguyên lý trên. Các bước dưới mô tả nguyên lý, còn sản phẩm cụ thể nào phù hợp thì bạn tự tìm hiểu điều khoản và hỏi người có chuyên môn khi cần.
- Tự động hoá việc tốt. Lệnh chuyển tiền tự động ngay ngày nhận lương sang một tài khoản tách riêng biến tiết kiệm thành mặc định, không cần ý chí mỗi tháng.
- Cam kết trên khoản tăng thêm. Quyết định từ hôm nay rằng một phần của lần tăng lương hay khoản thưởng tới sẽ đi vào tiết kiệm. Hy sinh từ khoản chưa có dễ hơn từ khoản đang có.
- Thêm ma sát cho việc muốn tránh. Xoá thông tin thẻ đã lưu trên ứng dụng mua sắm, tắt thanh toán một chạm. Mỗi bước thêm vào là một lần bản thân hiện tại phải dừng lại.
- Viết kế hoạch dạng "nếu… thì…". Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer gọi là ý định thực hiện: "Nếu nhận lương vào thứ Sáu thì tối đó chuyển ngay phần để dành." Kế hoạch gắn với tình huống cụ thể dễ thực hiện hơn ý định chung chung.
- Nhờ AI chia nhỏ và nhắc. Câu lệnh mẫu: "Mục tiêu là để dành đều mỗi tháng nhưng tháng nào cũng hoãn. Đặt năm câu hỏi giúp tìm ra lý do hoãn, rồi gợi ý ba cơ chế cam kết không cần mua sản phẩm tài chính nào." Không đưa số dư tài khoản hay thông tin vay nợ thật vào câu hỏi.
Một lưu ý: trò chuyện với chatbot về kế hoạch cũng có thể trở thành một cách trì hoãn dễ chịu. Nếu bạn thấy mình hỏi đi hỏi lại mà chưa làm bước nào, hãy dừng hỏi và làm bước nhỏ nhất ngay hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến hiện tại có phải là lười biếng không?
Không. Người lười không muốn làm cả bây giờ lẫn sau này. Người mang thiên kiến hiện tại thật lòng muốn làm, và nhìn từ xa họ lên kế hoạch hợp lý; chỉ khi tới lúc làm, phần thưởng trước mắt mới lấn át. Đó là sự không nhất quán theo thời gian, không phải thiếu mong muốn.
Vì sao người thu nhập thấp thường khó tiết kiệm hơn?
Lý do chính thường là khoảng dư ít, chi phí thiết yếu chiếm phần lớn và cú sốc bất ngờ xảy ra thường xuyên, không phải thiếu kiên nhẫn. Một số nghiên cứu còn cho thấy khi thiếu thốn kéo dài, sức chú ý bị dồn vào nhu cầu trước mắt. Vì vậy cơ chế cam kết phải linh hoạt, không phạt nặng khi cần rút.
Có nên khoá cứng tiền tiết kiệm để không tiêu?
Khoá cứng giúp chống tiêu ngẫu hứng nhưng có thể gây khó khi gặp việc khẩn cấp. Nhiều người tách hai phần: một quỹ linh hoạt cho việc bất ngờ, một phần khoá cho mục tiêu dài hạn. Cách chia cụ thể tuỳ hoàn cảnh gia đình, và điều khoản rút trước hạn của từng sản phẩm cần đọc kỹ.
Dạy trẻ về sự chờ đợi có cần dùng thí nghiệm kẹo dẻo không?
Không cần, và không nên biến nó thành bài kiểm tra để đánh giá con. Cách giúp trẻ là làm cho lời hứa của người lớn đáng tin, đặt mục tiêu để dành nhỏ, thời gian ngắn, và cùng trẻ nhìn thấy kết quả. Trò chuyện về lựa chọn tốt hơn chấm điểm hay so sánh với anh chị em.
Thiên kiến hiện tại có liên quan tới vay tiêu dùng không?
Có. Vay cho phép tiêu ngay và trả sau, đúng chỗ bản thân hiện tại muốn nhất. Các mô hình hành vi dự đoán người mang thiên kiến hiện tại mạnh dễ vay nhiều hơn mức mà chính họ cho là hợp lý khi nhìn lại. Trước khoản vay, hãy tính tổng số phải trả và tự hỏi bản thân của sáu tháng sau có đồng ý không.
AI có thể làm người giám sát cam kết thay bạn bè không?
AI nhắc việc được, nhưng không tạo ra cảm giác cam kết với người khác như bạn bè hay người thân. Nhiều cơ chế cam kết hiệu quả dựa trên việc có người thật biết mục tiêu của bạn. Có thể dùng AI để lên kế hoạch và nhắc, còn chia sẻ mục tiêu thì với người bạn tin.